15 Nisan 2026
Ayşenaz ZENGİN
Hayatımızda yeni deneyimler edindiğimiz bazı dönemler vardır. Bu dönemlerde daha önce yapmadığımız hobilerle ilgilenmeye başlar, farklı yerler gezerek rutinlerimizin dışına çıkarız. Peki bu dönemlerde beynimiz kendini nasıl geliştirir ve nöronlar arasında neler meydana gelir?
Patolojik durumlarda, Parkinson gibi nörodejeneratif hastalıklarda beynin doğal direnç mekanizması nasıl çalışır? Bu yazıda bütün bunları ve çok daha fazlasını nöroplastisite kavramı üzerinden inceleyeceğiz. Nöroplastisite, insan beyninin çeşitli deneyimlerle öğrenmesini ve bunlara adaptasyonunu sağlayan temel bir özelliğidir. Özellikle çocukluk döneminde yoğun olarak görülen nöroplastisite yetişkinlik ve yaşlılıkta da devam eder. Ayrıca beynin kendini yapılandırma yeteneği ve nörolojik iyileşme gibi konularda da karşımıza çıkar. Yani hem dışarıdan gelen deneyimlere hem de patolojik süreçlere uyum sağlamayı ifade eder.
Nöroplastisite fizyolojik açıdan bakıldığında yazının giriş kısmında bahsettiğimiz duyusal, bilişsel ve motor deneyimler sonucunda beyinde nöronlar arasında yeni sinapsların ve ateşlemelerin meydana gelmesidir. Bu sayede “Long Term Potantiation (LTP)” yani Uzun Süreli Potansiyel olarak adlandırılan mekanizma rol oynar. Bu mekanizma öğrenilen yeni bilgi ve edinilen deneyimlerin uzun süreli hafızaya kaydedilmesi olarak özetlenebilir. Bir sinir ağının uzun süreli uyarılmaması sonucu ise “Long Term Depression (LTD)” yani Uzun Süreli Depresyon meydana gelerek bilgilerin unutulmasına yol açar.
Nöroplastisite ve Parkinson İlişkisi
Patolojik durumlarda nöroplastisite, beynin kendini savunma mekanizmalarından biri olarak karşımıza çıkar. Travmatik beyin hasarı, felç ve nörodejeneratif bozukluklar gibi durumlarda devreye girer. Burada amaç her ne kadar hasarı olabildiğince tedavi etmek olsa da daha farklı sonuçlara yol açabilir. Bu kısmı 11 Nisan Dünya Parkinson Günü’ne dikkat çekmek maksadıyla çağımızın en yaygın nörodejeneratif hastalıklarından biri olan Parkinson hastalığı üzerinden inceleyeceğiz. Parkinson’un temel patolojik özelliği, beynin substantia nigra (siyah madde) bölgesindeki dopaminerjik nöronların ve nöron uzantılarının ilerleyici bir şekilde yok olmasıdır. Hastalığın süreci proteinlerin hatalı agregasyonu, sinaps kayıpları ve nöron ölümleriyle karakterizedir. Beyindeki dopaminerjik nöronların %30-50’si yok olduğunda veya striatumdaki terminallerin %50-60’ı kaybedildiğinde titreme, hareket yavaşlığı gibi motor semptomlar ortaya çıkmaya başlar.
Hastalığın başlarında henüz yok olmayan nöronlar daha fazla dopamin üreterek ve yeni sinapslar kurarak nöron eksikliğini telafi etmeye çalışır. Bu doğal direnç mekanizması nöroplastisitenin Parkinson üzerindeki tedavi edici etkisidir.
Ne yazık ki nöroplastisite her zaman faydalı sonuçlarla karşımıza çıkmıyor. Kimi zaman işlev bozukluğunu arttıran maladaptif (uyumsuz) veya anormal değişimlere yol açabiliyor. Patolojik nöroplastisitenin en belirgin örneği olarak Levodopa(L-DOPA) kaynaklı diskinezi gösterilmektedir. Parkinson tedavisinde kullanılan temel bir ilaç olan Levopoda, beyinde dopamin öncüsü olarak görev yapar. Uzun süreli ve aralıklı Levodopa tedavisinde, beynimizin hareket komutlarını yöneten striatum bölgesindeki D1 reseptörleri bu ilaca karşı zamanla aşırı hassasiyet göstermeye başlar. Bu süreç sinyal iletiminde bozukluklara yol açarak kontrolsüz motor hareketlerine sebebiyet verir ve bu duruma diskinezi denir.
Özetle nöroplastisite öğrenme ve deneyimlerle beynimizin şekillenmesini sağlar. Beynin yaşlılıkta bile değişebileceğini, çaba ve pratikle kapasitemizi genişletebileceğimizi gösterir. Nörolojik ve psikolojik rahatsızlıkların tedavisinde temel biyolojik mekanizma olarak rol oynar. Ancak bazen işlev bozukluklarına da yol açabilir.
Kaynakça
Popescu, B. O., Batzu, L., Garcia Ruiz, P. J., Tulbă, D., Moro, E., & Santens, P. (2024). Neuroplasticity in Parkinson’s disease. Journal of Neural Transmission, 131(11), 1329–1339.
https://doi.org/10.1007/s00702-024-02813-y Memorial Tıbbi Yayın Kurulu. (2024, 21 Mart). Nöroplastisite nedir?. Memorial Sağlık Rehberi.
https://www.memorial.com.tr/saglik-rehberi/noroplastisite-nedir