Kuzey Deniz Çehreli
20 Ocak 2026
Doğanın barındırdığı canlıların biz insanlar için hastalıklara karşı olan savaşımızda nasıl bir rol oynadığını biliyor muydunuz? İşte bu hayvanlardan bazıları:
Akrepler
Akrep zehirlerinin antik zamanlardan beri çeşitli silah, dini ritüel ve ilaç olarak kullanımı vardır. Evet doğru duydunuz ilaç olarak, ama o zamandaki hekimlerin akrep zehirlerini ilaç olarak kullanmasının bilimsel bir açıklaması olmamıştır, kullanılma sebepleri daha çok kültürel ve dini olmasından kaynaklıdır ve hastaların sorunlarını çözmediği anlaşılınca tıbbı kullanımı terkedilmiştir. Ama son yıllarda akrep zehrine olan ilgi artmıştır çünkü tıbbı bakımdan kullanılabileceği ortaya çıkmıştır. Bunun sebebinin bazı akrep türlerinde “klorotoksin” adı verilen bir molekül bulunmasıdır. Bu molekül insanlar bakımından çok bir ölümcüllük taşımaz çünkü insanlar için kritik klor kanallarını işleyişii etkilemez ama yine de bazı klor kanallarına bağlanır o yüzden klor kanallarının işlevinin anlaşılması bakımından kullanılmıştır. İnsanda çok ölümcül ve cerrahi yollarla çıkarması çok tehlikeli olan glial tümörlerde ise klorotoksin’ in bağlandığı bu kanalların ekspresyonunun artmış olduğu görülür böylece glial tümörlerin hem yerini tespit etmek hem de tedavisi için bir yol daha bulunmuş oldu.
Dardevet L, Rani D, Aziz TA, Bazin I, Sabatier JM, Fadl M, Brambilla E, De Waard M. Chlorotoxin: a helpful natural scorpion peptide to diagnose glioma and fight tumor invasion. Toxins (Basel). 2015 Mar 27;7(4):1079-101. doi: 10.3390/toxins7041079. PMID: 25826056; PMCID: PMC4417956.
İnekler ve domuzlar
Geçmiş zamanlarda şeker hastalığı ölümcül bir hastalık olarak bilinirdi bunun sebebi şeker hastalarının kendi insülinlerinii salgılayamamalarından dolayıdır. Bilim insanları şeker hastalığını daha iyi anladıkça insülin’ in önemini anladı böylece şeker hastalarının insülinini da kolay elde etmek için cüssece büyük ve bakımı kolay olan inekler ve domuzlardan elde ettiler, her ne kadar bu çok büyük bir gelişme olsa da bu havyanların insülini insanların insülini ile birebir aynı değildir ve bu bazı insanlarda insülin alerjisinin gelişmesine sebebiyet verebilir. Ayrıca insüline olan talep gittikçe arttığından dolayı daha elverişli ve insülini ekstrakte etmesi kolay olan metodlar bulunması lazımdı. Böylece rekombinant DNA teknolojisi devreye girdi ve E.coli bakterisinden insan insülini üretilmeye başlandı.
Sims EK, Carr ALJ, Oram RA, DiMeglio LA, Evans-Molina C. 100 years of insulin: celebrating the past, present and future of diabetes therapy. Nat Med. 2021 Jul;27(7):1154-1164. doi: 10.1038/s41591-021-01418-2. Epub 2021 Jul 15. PMID: 34267380
Nal yengeçleri
Bu hayvanları daha önceden duymamış olabilirsiniz ama internette karşınıza “yaşayan fosil” olarak çıkmış olabilir. Çünkü bu yengeçler 450 milyon yıldır dünya üzerinde yaşamlarını sürdürüyorlar.Eczacılık alanında bu hayvanlar büyük öneme sahiptir çünkü bu hayvanların kanında bulunan özel hücreler “Endotoksinler” bir başka adıyla “Lipopolisakkaritler” i tespit etme konusunda oldukça başarılıdır. Bunlar insanlar için zararlı olan gram negatif bakterilerin hücre duvarında bulunur, nal yengeçlerinin uzun zamandır değişmemiş ama yine de gayet etkili olan bu bağışıklık sistemleri sayesinde bilim insanlarınca tercih edilmişlerdir. Her ne kadar bu yöntem endotoksinlerin tespit edilmesi konusunda oldukça etkili olsa da ekolojil olarak sürdürülebilir değildir o yüzden gelecekte “rFC” denilen sentetik bir molekülün kullanımına geçiş yapılması bilim insanları ve ilaç firmaları tarafından tartışılmaktadır.
Maloney T, Phelan R, Simmons N. Saving the horseshoe crab: A synthetic alternative to horseshoe crab blood for endotoxin detection. PLoS Biol. 2018 Oct 12;16(10):e2006607. doi: 10.1371/journal.pbio.2006607. PMID: 30312293; PMCID: PMC6200278.
Kurbağalar
Kurbağaların zehirleri çeşitli moleküllerden oluşmuştur, bu moleküller arasında bizim bahsedeceğimiz olan bufadienoller; kansere karşı koyma potansiyeline sahiptir ama unutulmamalıdır ki bunlar aynı zamanda insanlar için zararlıdır: kalp yetmezliği ve aritmiye sebebiyet verebilir. Şu ana kadar bulunmuş 96 adet bufadienol olmasına rağmen aralarından sadece bir kaç tanesinin kansere karşı koymada diğerlerinden daha çok öne çıktığı görülür. Bu bufadienollerin herhangi bir kardiak komplikasyona sebep vermeden sadece kanser hücrelerine hedeflenmesinde çeşitli yöntemler geliştirilmiştir ve gayet başarılı da olunmuştur.
Asrorov AM, Kayumov M, Mukhamedov N, Yashinov A, Mirakhmetova Z, Huang Y, Yili A, Aisa HA, Tashmukhamedov M, Salikhov S, Mirzaakhmedov S. Toad venom bufadienolides and bufotoxins: An updated review. Drug Dev Res. 2023 Aug;84(5):815-838. doi: 10.1002/ddr.22072. Epub 2023 May 8. PMID: 37154099.
Bu listede ilaç sektöründe kullanılmış hayvanların tabikide hepsi bulunmamaktadır. Bu hayvanlar gibi ilaç sektöründe kullanılan daha çok hayvan olduğu asla unutulmamalıdır. Bilim ilerledikçe bu ve başka diğer hayvanlar hakkında yapılan araştırmaların ilerlemesiyle insan ilaçlarında etkin olduğu rolün daha da artacağı öngörülmektedir.